Viêm cân gan chân (plantar fasciitis) là nguyên nhân đau gót chân phổ biến nhất trên thế giới, ảnh hưởng đến hơn 10% dân số. Đây là tình trạng viêm và thoái hoá của cân gan chân (plantar fascia) — một dải mô liên kết dày chạy từ xương gót đến các ngón chân, đóng vai trò chống đỡ vòm bàn chân và hấp thụ lực tác động khi đi lại.
Bệnh gặp ở cả vận động viên lẫn người ít vận động, thường tự khỏi nhưng cần điều trị đúng cách để tránh kéo dài và biến chứng mạn tính.
Cân gan chân kéo dài từ củ xương gót (calcaneus) đến nền các ngón chân
Triệu chứng
Đau sáng sớm
Đau dữ dội ở gót chân khi bước chân đầu tiên xuống đất sau khi ngủ dậy — đây là dấu hiệu điển hình nhất.
Đau sau nghỉ ngơi
Đau xuất hiện lại sau khi ngồi lâu hoặc nghỉ ngơi, giảm dần sau vài phút đi lại.
Đau tại gót/vòm chân
Đau tập trung ở phần trong của gót chân (medial calcaneal tubercle) hoặc dọc vòm bàn chân.
Đau khi vận động
Đau tăng khi đứng lâu, leo cầu thang, hoặc chạy bộ. Đau có thể giảm trong khi vận động rồi nặng lại sau đó.
Ấn đau
Ấn ngón tay vào vùng gót chân trong hoặc dọc theo vòm chân gây đau tại chỗ.
Cứng bàn chân
Cảm giác cứng khớp, khó co duỗi bàn chân — đặc biệt vào buổi sáng hoặc sau nghỉ.
💡 Đặc điểm phân biệt
Khác với đau gân Achilles (đau phần sau gót), viêm cân gan chân đau chủ yếu ở phần dưới và trong của gót chân. Đau thường giảm trong khi đang đi lại và nặng hơn sau khi dừng lại.
Nguyên nhân & Cơ chế
Viêm cân gan chân xảy ra do quá tải lặp đi lặp lại lên cân gan chân, dẫn đến các tổn thương vi thể (micro-tears) tích luỹ theo thời gian. Về mặt mô học, bệnh không đơn thuần là viêm (inflammation) mà còn là quá trình thoái hoá collagen (fasciosis), với sự xuất hiện của mô sợi bất thường, tăng sinh mạch máu và mất cấu trúc bình thường của cân.
Cơ chế chính:
- Căng kéo quá mức: Bàn chân phẳng hoặc cong cao làm cân gan chân luôn trong trạng thái kéo căng bất thường
- Overuse — lạm dụng: Tăng cường độ vận động quá nhanh (chạy bộ, nhảy, đứng lâu)
- Bắp chân căng cứng: Hạn chế gập lưng cổ chân (dorsiflexion) làm tăng tải lên cân gan chân
- Giày dép không phù hợp: Không đệm lót, đế quá cứng hoặc quá mềm, dép tông thiếu nâng đỡ vòm chân
Yếu tố nguy cơ
- Tuổi 40–60 — nhóm tuổi thường gặp nhất
- Thừa cân / béo phì — BMI cao tăng tải lên gót chân
- Vòm chân phẳng (pes planus) — làm căng cân quá mức
- Vòm chân cao (pes cavus) — giảm khả năng hấp thụ lực
- Gót chân xoay vào trong (overpronation)
- Bắp chân căng / gân Achilles ngắn
- Hạn chế gập lưng cổ chân (dorsiflexion <10°)
- Vận động viên chạy bộ, nhảy
- Đứng nhiều giờ trên bề mặt cứng (y tá, giáo viên, nhân viên bán hàng)
- Tăng cường độ vận động đột ngột
- Giày dép thiếu hỗ trợ hoặc đi chân trần thường xuyên
- Chân ngắn dài không đều (leg length discrepancy)
Chẩn đoán
Viêm cân gan chân là chẩn đoán lâm sàng — nghĩa là bác sĩ có thể xác định qua hỏi bệnh và khám mà không nhất thiết cần hình ảnh. Theo hướng dẫn JOSPT 2023, hình ảnh học chỉ được chỉ định có chọn lọc.
Hỏi bệnh sử
Tính chất đau (sáng sớm, sau nghỉ ngơi), thời gian khởi phát, hoạt động nghề nghiệp, thể thao, loại giày dép đang dùng, tiền sử bệnh cơ xương khớp.
Khám lâm sàng
Ấn đau tại điểm bám cân trên xương gót (medial calcaneal tubercle) · Windlass test: gập ngón chân cái lên gây đau · Heel squeeze test · Đánh giá gập lưng cổ chân, sức mạnh cơ bắp chân, dáng đi.
Chẩn đoán phân biệt
Hội chứng ống cổ chân (tarsal tunnel syndrome) · Gai xương gót · Gãy xương gót do stress · Viêm gân Achilles · Viêm túi hoạt dịch (bursitis) · Bệnh lý thần kinh.
Hình ảnh học (khi cần)
X-quang: loại trừ gãy xương, phát hiện gai gót. Siêu âm: dày cân >4mm, rách vi thể, vùng giảm âm — là lựa chọn ưu tiên. MRI: dành cho trường hợp mạn tính, kháng trị hoặc nghi ngờ tổn thương phức tạp.
📊 Tiêu chuẩn siêu âm
Độ dày cân gan chân >4mm trên siêu âm, kết hợp vùng giảm âm và rách vi thể, xác nhận chẩn đoán viêm cân gan chân. Siêu âm còn giúp đánh giá đáp ứng điều trị theo thời gian.
Điều trị & Hiệu quả
Hơn 90% bệnh nhân khỏi hoàn toàn với điều trị bảo tồn trong 12 tháng. Nguyên tắc là bắt đầu từ can thiệp ít xâm lấn nhất, an toàn nhất, rồi tăng dần nếu cần.
⚠️ Lưu ý: Tiêm corticosteroid nhiều lần có thể gây teo mỡ đệm gót và tăng nguy cơ đứt cân. Không nên tiêm quá 2–3 lần và phải theo chỉ định bác sĩ chuyên khoa.
Lựa chọn điều trị theo bước
Theo hướng dẫn bằng chứng (PubMed/JOSPT 2023), điều trị nên được cá thể hoá và tiến hành theo trình tự từ ít xâm lấn đến xâm lấn hơn:
Ngay từ đầu (tuần 1–6): Điều trị bảo tồn đa mô thức
✦ Kéo giãn cân gan chân + bắp chân (bắt buộc) · ✦ Nghỉ ngơi tương đối + chườm lạnh · ✦ NSAIDs uống 2–4 tuần · ✦ Thay giày phù hợp + lót giày đúc sẵn · ✦ Băng dán hỗ trợ · ✦ Nẹp ban đêm nếu đau sáng sớm nhiều
Nếu chưa cải thiện đủ (tuần 4–12): Thêm can thiệp trung gian
✦ Vật lý trị liệu có hướng dẫn (manual therapy + bài tập tăng cường) · ✦ Sóng xung kích ESWT — đặc biệt khi bệnh mạn tính ≥3 tháng · ✦ Cân nhắc tiêm corticosteroid dưới hướng dẫn siêu âm (1 lần, khi đau cấp tính nhiều)
Nếu vẫn kháng trị (tháng 3–6): Điều trị chuyên biệt
✦ Tiêm PRP (platelet-rich plasma) dưới hướng dẫn siêu âm — ưu tiên hơn corticosteroid ở mốc dài hạn · ✦ Dry needling kết hợp VLT · ✦ Xem xét lại chẩn đoán — kiểm tra chèn ép thần kinh, rách cân
Phương án cuối (sau 6–12 tháng): Phẫu thuật
✦ Chỉ khi thất bại hoàn toàn với tất cả điều trị bảo tồn · ✦ Nội soi giải phóng cân gan chân (endoscopic release) · ✦ Hội chẩn bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp / bàn chân-cổ chân
Phòng ngừa & Chăm sóc lâu dài
Sau khi hồi phục, việc duy trì thói quen sau giúp ngăn tái phát — vốn xảy ra ở khoảng 30% bệnh nhân:
- Duy trì kéo giãn hàng ngày — đặc biệt trước khi bước xuống đất buổi sáng và sau vận động
- Chọn giày phù hợp — đệm tốt, nâng đỡ vòm chân, đế mềm vừa phải
- Tăng cường độ vận động từ từ — không tăng quá 10%/tuần
- Kiểm soát cân nặng — giảm tải lên bàn chân
- Tập tăng cường bắp chân và cơ nội tại bàn chân thường xuyên
- Tránh đi chân trần trên bề mặt cứng kéo dài
